09

Κοινωνική πολιτική · 2019–2027

Παρεμβάσεις στήριξης και κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας

Η ενότητα παρουσιάζει πολιτικές για οικογένεια, στέγαση, ΑμεΑ, φτώχεια, ελάχιστο εισόδημα, σχολικά γεύματα και μέτρα στήριξης την περίοδο 2019–2026.

Χρόνος ανάγνωσης: 10–15 λεπτά Στοιχεία · παρεμβάσεις · περιορισμοί Πηγές σε κάθε ενότητα

Η κοινωνική πολιτική συχνά κρίνεται μέσα από δύο αντίθετες υπερβολές: είτε ως «μοίρασμα επιδομάτων», είτε ως απόδειξη ότι «κανείς δεν στηρίζεται πραγματικά». Και οι δύο προσεγγίσεις είναι ανεπαρκείς.

Ένα σύστημα κοινωνικής προστασίας αξιολογείται από το αν έχει μόνιμους μηχανισμούς στήριξης, αν φτάνει σε όσους έχουν μεγαλύτερη ανάγκη, αν προσαρμόζεται σε νέες πιέσεις και αν δημιουργεί υπηρεσίες — όχι μόνο χρηματικές μεταβιβάσεις.

Τι εξετάζει αυτή η ενότητα

Η κοινωνική πολιτική δεν μπορεί να λύσει μόνη της το δημογραφικό, το στεγαστικό ή την ακρίβεια. Μπορεί όμως να μειώσει την έκθεση ευάλωτων ομάδων σε κινδύνους, να στηρίξει οικογένειες σε κρίσιμες φάσεις και να δημιουργήσει υπηρεσίες που δεν υπήρχαν.

Κάλυψη Πόσοι πολίτες καλύπτονται και με ποια κριτήρια.
Στόχευση Αν η ενίσχυση κατευθύνεται σε νοικοκυριά που έχουν πραγματική ανάγκη.
Υπηρεσίες Αν δημιουργούνται μόνιμες δυνατότητες, όχι μόνο έκτακτες επιδοτήσεις.

Σύγκριση βασικών δεικτών

Τα στοιχεία δείχνουν μια περίοδο με περισσότερα εργαλεία κοινωνικής πολιτικής, αλλά και με σημαντικές εκκρεμότητες. Η Ελλάδα εξακολουθεί να βρίσκεται υψηλά στους ευρωπαϊκούς δείκτες κινδύνου φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, κάτι που επιβάλλει προσεκτική αποτίμηση.

2019 → τελευταία διαθέσιμα στοιχεία → ΕΕ / ΟΟΣΑ

Φτώχεια ή αποκλεισμός
29,0% το 2019 → 27,5% το 2025 στην Ελλάδα. Η βελτίωση είναι 1,5 ποσοστιαία μονάδα, αλλά υπήρξε επιδείνωση από 26,9% το 2024. Στην ΕΕ ο δείκτης ήταν 21,0% το 2024.
Τρεις διαφορετικές τάσεις
Μεταξύ 2019 και 2025 ο κίνδυνος εισοδηματικής φτώχειας αυξήθηκε από 17,9% σε 19,6%. Αντίθετα, η σοβαρή υλική και κοινωνική στέρηση μειώθηκε από 15,8% σε 14,9% και η πολύ χαμηλή ένταση εργασίας από 12,7% σε 6,5%. Επομένως η συνολική βελτίωση δεν προήλθε από όλες τις συνιστώσες.
Στέγαση
28,9% του πληθυσμού επιβαρυνόταν το 2024 με στεγαστικό κόστος άνω του 40% του διαθέσιμου εισοδήματος, το υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ, έναντι 8,2% στην Ένωση. Το 2020, η πλησιέστερη πλήρως δημοσιευμένη μέτρηση στη βάση του 2019, ήταν 33,3%.
Αποτελεσματικότητα παροχών
Οι κοινωνικές μεταβιβάσεις εκτός συντάξεων μείωναν τη σχετική φτώχεια κατά 20,6% στην Ελλάδα το 2021, έναντι 37,1% στην ΕΕ. Ο ΟΟΣΑ κρίνει το δίχτυ προστασίας κατακερματισμένο, με χαμηλή επάρκεια του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος και περιορισμένη συμμετοχή δικαιούχων.
Νέα εργαλεία
Το 2019 δεν υπήρχαν επίδομα γέννησης, «Σπίτι μου» ή Προσωπικός Βοηθός. Έως το 2025 θεσπίστηκαν επίδομα 2.400–3.500 €, πρόγραμμα «Σπίτι μου ΙΙ» 2 δισ. € / στόχος 20.000 δικαιούχοι και πιλοτικός Προσωπικός Βοηθός με 2.250 ωφελούμενους.

Πώς διαβάζονται οι αριθμοί: η ύπαρξη περισσότερων προγραμμάτων είναι μετρήσιμη αλλαγή πολιτικής· δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με ανάλογη μείωση της φτώχειας. Τα στοιχεία EU-SILC προέρχονται από δειγματοληπτική έρευνα νοικοκυριών και βασίζονται σε δηλώσεις των συμμετεχόντων· είναι στατιστικές εκτιμήσεις και όχι διοικητική απογραφή του συνόλου του πληθυσμού. Δημοσιεύονται με χρονική υστέρηση και το έτος της έρευνας δεν ταυτίζεται πάντοτε με το έτος αναφοράς εισοδήματος.

επίδομα γέννησης 2.400–3.500 € με κλιμάκωση ανάλογα με τον αριθμό παιδιών
στεγαστικά προγράμματα Σπίτι μου χαμηλότοκα δάνεια πρώτης κατοικίας για νέους / νοικοκυριά
ΑμεΑ Προσωπικός Βοηθός νέα υπηρεσία υποστήριξης ανεξάρτητης διαβίωσης
σχολικά γεύματα / ημέρα 231.062 προβλεπόμενα ζεστά γεύματα ημερησίως σε 1.918 δημοτικά, 2025–2026
κίνδυνος φτώχειας ή αποκλεισμού 27,5% Ελλάδα 2025, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ (EU-SILC)
ίδιος δείκτης ΕΕ: 21,0% η σύγκριση δείχνει ότι το πρόβλημα παραμένει βαθύ
Πρόοδος

Ενισχύθηκε η στήριξη στην οικογένεια και στους νέους γονείς;

Το επίδομα γέννησης αυξήθηκε και κλιμακώθηκε ανάλογα με τον αριθμό παιδιών. Σύμφωνα με τον ΟΠΕΚΑ, από το 2024 το ποσό ανέρχεται σε 2.400 ευρώ για το πρώτο παιδί, 2.700 ευρώ για το δεύτερο, 3.000 ευρώ για το τρίτο και 3.500 ευρώ για τέταρτο ή επόμενο παιδί.

Η αλλαγή αυτή δεν λύνει το δημογραφικό. Κανένα εφάπαξ επίδομα δεν μπορεί να το κάνει. Δείχνει όμως ότι η στήριξη της γέννησης παιδιού μετακινήθηκε από ένα οριζόντιο ποσό σε μια πιο κλιμακωτή πολιτική που αναγνωρίζει μεγαλύτερο κόστος στις πολύτεκνες οικογένειες.

Γιατί έχει σημασία: η οικονομική στήριξη στη γέννηση δεν αλλάζει μόνη της τις αποφάσεις των οικογενειών. Μπορεί όμως να καλύψει ένα μέρος των άμεσων εξόδων σε μια περίοδο υψηλού κόστους ζωής.

Επίδομα γέννησης

1ο
2.400 ευρώ.
2ο
2.700 ευρώ.
3ο
3.000 ευρώ.
4ο+
3.500 ευρώ.

Τι δεν αποδεικνύει: Δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει ολοκληρωμένη απάντηση στο δημογραφικό. Το δημογραφικό συνδέεται με μισθούς, στέγη, παιδική φροντίδα, εργασιακή ασφάλεια και κουλτούρα οικογενειακής ζωής.

Μικτή εικόνα

Υπήρξε απάντηση στο στεγαστικό πρόβλημα των νέων;

Το στεγαστικό κόστος έγινε ένα από τα πιο πιεστικά κοινωνικά ζητήματα της περιόδου. Τα προγράμματα «Σπίτι μου» και «Σπίτι μου ΙΙ» επιχειρούν να απαντήσουν σε ένα μέρος του προβλήματος μέσω χαμηλότοκων στεγαστικών δανείων για αγορά πρώτης κατοικίας.

Πριν Για πολλούς νέους, η απόκτηση κατοικίας εξαρτιόταν αποκλειστικά από εμπορικό δάνειο ή οικογενειακή στήριξη.
Σήμερα Υπάρχουν δημόσια προγράμματα μειωμένου επιτοκίου για δικαιούχους με εισοδηματικά και ηλικιακά κριτήρια.
Όριο Η πολιτική βοηθά συγκεκριμένους δικαιούχους, αλλά δεν λύνει συνολικά την έλλειψη προσιτής στέγης.

Η σημασία τέτοιων προγραμμάτων δεν βρίσκεται μόνο στη μείωση του επιτοκίου για τον δικαιούχο. Βρίσκεται και στο ότι η στεγαστική πολιτική επανέρχεται ως ενεργό πεδίο δημόσιας πολιτικής, ύστερα από χρόνια όπου η αγορά κατοικίας αντιμετωπιζόταν κυρίως ως ιδιωτική υπόθεση.

Το ευρωπαϊκό μέτρο του προβλήματος: το 2024 η Ελλάδα είχε τη μεγαλύτερη στεγαστική υπερεπιβάρυνση στην ΕΕ, 28,9% έναντι 8,2%. Επομένως τα προγράμματα αγοράς πρώτης κατοικίας αποτελούν υπαρκτή παρέμβαση, αλλά δεν καλύπτουν από μόνα τους ενοικιαστές, χαμηλά εισοδήματα χωρίς πιστοληπτική ικανότητα ή την περιορισμένη προσφορά προσιτών κατοικιών.
Συνηθισμένη απορία: «Αν τα ενοίκια ανέβηκαν, πώς μιλάμε για στεγαστική πολιτική;» Η αύξηση των ενοικίων είναι πραγματική πίεση και δεν αναιρείται από τα προγράμματα δανείων. Τα προγράμματα αυτά βοηθούν συγκεκριμένες κατηγορίες να αγοράσουν πρώτη κατοικία· δεν αποτελούν πλήρη πολιτική ελέγχου του κόστους ενοικίασης.
Πρόοδος

Δημιουργήθηκαν νέες υπηρεσίες για άτομα με αναπηρία;

Το πρόγραμμα Προσωπικός Βοηθός για άτομα με αναπηρία εισάγει μια διαφορετική λογική: όχι μόνο επίδομα, αλλά υπηρεσία υποστήριξης στην καθημερινή ζωή. Σύμφωνα με το gov.gr, απευθύνεται σε άτομα 16 έως 65 ετών με αναπηρία τουλάχιστον 67%, υπό εισοδηματικά και άλλα κριτήρια.

Η σημασία του είναι ότι μετακινεί μέρος της πολιτικής για την αναπηρία από την παθητική οικονομική ενίσχυση προς την ανεξάρτητη διαβίωση . Ο προσωπικός βοηθός μπορεί να στηρίξει δραστηριότητες που επιτρέπουν μεγαλύτερη συμμετοχή στην κοινωνική, εκπαιδευτική ή επαγγελματική ζωή.

Κλίμακα εφαρμογής: το πιλοτικό πρόγραμμα έφθασε συνολικά τους 2.250 ωφελούμενους, από τους οποίους 580 εντάχθηκαν το 2025. Είναι ουσιαστική νέα υπηρεσία σε σχέση με το 2019, αλλά η πιλοτική κλίμακα δεν επιτρέπει ακόμη να θεωρηθεί καθολική κάλυψη των αναγκών ανεξάρτητης διαβίωσης.
Γιατί έχει σημασία: για πολλά άτομα με αναπηρία, η αυτονομία δεν εξαρτάται μόνο από το εισόδημα. Εξαρτάται από το αν υπάρχει πρακτική υποστήριξη ώστε να μπορούν να κινηθούν, να σπουδάσουν, να εργαστούν ή να ζήσουν με λιγότερη εξάρτηση από την οικογένεια.

Τι δεν αποδεικνύει: Δεν σημαίνει ότι καλύπτονται όλοι οι άνθρωποι με αναπηρία ή ότι λύθηκαν οι δυσκολίες πρόσβασης, εργασίας και καθημερινής εξυπηρέτησης. Δείχνει όμως την εισαγωγή μιας υπηρεσίας που σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες θεωρείται βασικό στοιχείο πολιτικής ανεξάρτητης διαβίωσης.

Υστέρηση

Τι δείχνουν οι κοινωνικοί δείκτες;

Η πιο δύσκολη πλευρά του κεφαλαίου είναι ότι, παρά τη βελτίωση πολλών οικονομικών δεικτών, η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει υψηλό ποσοστό ανθρώπων σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2025 το ποσοστό στην Ελλάδα ήταν 27,5% , έναντι 20,9% στην ΕΕ.

Αυτό δεν αναιρεί τα μέτρα στήριξης, αλλά δείχνει το μέγεθος της πρόκλησης. Η κοινωνική πολιτική αξιολογείται όχι μόνο από το αν θεσπίστηκαν παροχές, αλλά και από το αν μειώνεται σταδιακά η ευαλωτότητα των νοικοκυριών.

Τι κρύβει ο σύνθετος δείκτης

Εισοδηματική φτώχεια: 17,9% το 2019 → 19,6% το 2025. Η συνιστώσα αυτή επιδεινώθηκε και δείχνει ότι περισσότερα νοικοκυριά βρίσκονται κάτω από το σχετικό όριο του 60% του διάμεσου εισοδήματος.
Σοβαρή υλική και κοινωνική στέρηση: 15,8% → 14,9%. Καταγράφεται βελτίωση σε σχέση με το 2019, αλλά επιδείνωση από 13,5% το 2023.
Πολύ χαμηλή ένταση εργασίας: 12,7% → 6,5%. Είναι η καθαρότερη βελτίωση και συνδέεται με την αύξηση της απασχόλησης, χωρίς να σημαίνει ότι κάθε νέα εργασία εξασφαλίζει επαρκές εισόδημα.
Μεθοδολογική επισήμανση: Οι δείκτες προέρχονται από το ερωτηματολόγιο EU-SILC. Αποτυπώνουν δηλωμένα εισοδήματα, σύνθεση νοικοκυριού, εργασία και στερήσεις και μετατρέπονται σε στατιστικές εκτιμήσεις. Δεν είναι αντικειμενική διοικητική καταμέτρηση κάθε πολίτη ούτε απλή έρευνα γνώμης.

Κίνδυνος φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, 2025

27,5%
Ελλάδα
20,9%
Ευρωπαϊκή Ένωση
Συνηθισμένη απορία: «Αν η Ελλάδα παραμένει τόσο ψηλά στη φτώχεια, σημαίνει ότι η κοινωνική πολιτική απέτυχε;» Όχι απαραίτητα. Σημαίνει ότι το σημείο εκκίνησης ήταν δύσκολο και ότι η κοινωνική πολιτική πρέπει να αξιολογείται τόσο από τα μέτρα που πήρε όσο και από το αν οι δείκτες βελτιώνονται σε βάθος χρόνου. Η υψηλή θέση της Ελλάδας παραμένει σοβαρή εκκρεμότητα.
Πρόοδος

Υπάρχει πιο οργανωμένο ελάχιστο δίχτυ προστασίας;

Το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός στήριξης νοικοκυριών σε ακραία οικονομική δυσκολία. Η ύπαρξη εισοδηματικών, περιουσιακών και οικογενειακών κριτηρίων δείχνει μια προσπάθεια στόχευσης προς όσους έχουν μεγαλύτερη ανάγκη.

Το κρίσιμο σημείο δεν είναι μόνο το ποσό. Είναι ότι η κοινωνική προστασία αποκτά μηχανισμό ελέγχου, κριτήρια και ψηφιακή διαδικασία, ώστε να μην εξαρτάται αποκλειστικά από αποσπασματικές αποφάσεις.

Γιατί έχει σημασία: ένα ελάχιστο δίχτυ ασφαλείας δεν βγάζει από μόνο του ένα νοικοκυριό από τη φτώχεια. Μειώνει όμως τον κίνδυνο πλήρους κατάρρευσης εισοδήματος και συνδέεται με υπηρεσίες κοινωνικής ένταξης.
Πρόοδος

Τι αλλάζει για τα παιδιά και τα σχολεία;

Το πρόγραμμα Σχολικά Γεύματα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα κοινωνικής πολιτικής που δεν είναι απλώς επίδομα. Για το σχολικό έτος 2025–2026, ο ΟΠΕΚΑ αναφέρει προϋπολογισμό για 231.062 ζεστά γεύματα ημερησίως σε 1.918 δημοτικά σχολεία .

Η σημασία του προγράμματος βρίσκεται στη σύνδεση κοινωνικής προστασίας, σχολικής καθημερινότητας και παιδικής διατροφής. Σε περιοχές με μεγαλύτερες κοινωνικές ανάγκες, ένα καθημερινό γεύμα μπορεί να λειτουργήσει ως πρακτική στήριξη για την οικογένεια και ως μέτρο κοινωνικής ισότητας μέσα στο σχολείο.

Τι δεν αποδεικνύει: Δεν σημαίνει ότι καλύπτονται όλα τα σχολεία ή όλες οι ανάγκες παιδικής φτώχειας. Δείχνει όμως ότι η κοινωνική πολιτική μπορεί να φτάνει στον χώρο όπου τα παιδιά περνούν μεγάλο μέρος της ημέρας τους.

Μικτή εικόνα

Πώς λειτούργησαν οι έκτακτες ενισχύσεις;

Η περίοδος 2019–2026 περιλάμβανε διαδοχικές κρίσεις: πανδημία, ενεργειακή κρίση, πληθωρισμό και φυσικές καταστροφές. Σε αυτές τις περιόδους χρησιμοποιήθηκαν έκτακτες ενισχύσεις, επιδοτήσεις και προσωρινά μέτρα για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

Τα μέτρα αυτά είχαν άμεση χρησιμότητα, αλλά δεν πρέπει να συγχέονται με τις μόνιμες μεταρρυθμίσεις. Η κοινωνική πολιτική αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν οι έκτακτες παρεμβάσεις συνοδεύονται από πιο μόνιμα εργαλεία: στέγαση, υπηρεσίες αναπηρίας, παιδική φροντίδα, ψηφιακή πρόσβαση σε παροχές και στοχευμένη προστασία.

Συνηθισμένες απορίες

«Αν αυξήθηκαν οι παροχές, γιατί πολλοί δυσκολεύονται ακόμη;»
Επειδή το κόστος ζωής, η στέγη και οι χαμηλοί μισθοί μπορούν να απορροφήσουν μεγάλο μέρος της στήριξης. Η ύπαρξη μέτρων δεν σημαίνει ότι εξαφανίζεται η οικονομική πίεση.
«Τα επιδόματα λύνουν το πρόβλημα;»
Όχι από μόνα τους. Τα επιδόματα μειώνουν άμεσες πιέσεις. Η μακροπρόθεσμη κοινωνική βελτίωση απαιτεί εργασία, στέγη, παιδική φροντίδα, υγεία, εκπαίδευση και υπηρεσίες.
«Το στεγαστικό λύθηκε με το “Σπίτι μου”;»
Όχι. Το πρόγραμμα βοηθά συγκεκριμένους δικαιούχους να αποκτήσουν πρώτη κατοικία. Δεν αρκεί για να μειώσει συνολικά τα ενοίκια ή να αυξήσει το διαθέσιμο απόθεμα προσιτής κατοικίας.
«Η Ελλάδα παραμένει πίσω στην Ευρώπη;»
Σε αρκετούς κοινωνικούς δείκτες ναι. Αυτό είναι κρίσιμη εκκρεμότητα. Η αποτίμηση, όμως, πρέπει να εξετάζει και αν δημιουργήθηκαν νέα εργαλεία που μπορούν να μειώσουν σταδιακά την απόσταση.

Συνολική εικόνα

Η κοινωνική πολιτική της περιόδου 2019–2026 δεν μπορεί να αποτιμηθεί μόνο από το αν οι πολίτες εξακολουθούν να πιέζονται οικονομικά. Η πίεση είναι πραγματική, ιδιαίτερα στη στέγη και στο κόστος ζωής. Το ερώτημα είναι αν δημιουργήθηκαν περισσότερα εργαλεία στήριξης και αν αυτά απαντούν σε πραγματικές ανάγκες.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ενίσχυση σε επιμέρους πεδία: επίδομα γέννησης, στεγαστικά προγράμματα, προσωπικός βοηθός για ΑμεΑ, σχολικά γεύματα, ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα και έκτακτες παρεμβάσεις σε περιόδους κρίσης. Ταυτόχρονα, οι υψηλοί δείκτες φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού δείχνουν ότι το κοινωνικό πρόβλημα παραμένει βαθύ και δεν μπορεί να θεωρηθεί λυμένο.

Πηγές και στοιχεία

Οι πηγές παρατίθενται με τη μορφή που χρησιμοποιήθηκαν στην ενότητα, ώστε να είναι σαφές τι τεκμηριώνει κάθε αναφορά.

  1. 01 ΟΠΕΚΑ ΟΠΕΚΑ, αύξηση επιδόματος γέννησης και μέτρα στήριξης οικογένειας opeka.gov.gr
  2. 02 Πηγή , Επίδομα γέννησης. gov.gr gov.gr
  3. 03 ΔΥΠΑ ΔΥΠΑ, Πρόγραμμα «Σπίτι μου» dypa.gov.gr
  4. 04 Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα, Σπίτι μου ΙΙ hdb.gr
  5. 05 Πηγή , Προσωπικός Βοηθός για άτομα με αναπηρία. gov.gr gov.gr
  6. 06 ΟΠΕΚΑ ΟΠΕΚΑ, Σχολικά Γεύματα opeka.gov.gr
  7. 07 Eurostat Eurostat, People at risk of poverty or social exclusion in 2025 ec.europa.eu
  8. 08 Eurostat Eurostat, Living conditions in Europe — poverty and social exclusion ec.europa.eu
  9. 09 ΟΠΕΚΑ ΟΠΕΚΑ, Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα opeka.gov.gr
  10. 10 ΕΛΣΤΑΤ Έρευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης 2025: 27,5% σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, έναντι 29,0% το 2019. statistics.gr
  11. 11 Eurostat Living conditions in Europe 2024: στεγαστική υπερεπιβάρυνση 28,9% στην Ελλάδα και 8,2% στην ΕΕ. ec.europa.eu
  12. 12 OECD OECD Economic Survey: Greece 2024 — αποτελεσματικότητα κοινωνικών μεταβιβάσεων, επάρκεια ελάχιστου εισοδήματος, παιδική φροντίδα και κατακερματισμός παροχών. oecd.org
  13. 13 Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας «Σπίτι μου ΙΙ»: προϋπολογισμός 2 δισ. ευρώ και στόχος 20.000 δικαιούχων. minscfa.gov.gr
  14. 14 ΕΛΣΤΑΤ Δείκτες Βιώσιμης Ανάπτυξης 2026: πλήρης σειρά 2016–2025 για εισοδηματική φτώχεια, υλική και κοινωνική στέρηση και πολύ χαμηλή ένταση εργασίας. statistics.gr
Οι σύνδεσμοι οδηγούν σε δημόσια διαθέσιμες πηγές. Η ενότητα δεν στηρίζεται σε μία μόνο πηγή, αλλά σε συνδυασμό επίσημων δεδομένων, οργανισμών, ανακοινώσεων και δημοσιευμάτων όπου χρειάζεται.